Mostrar mensagens com a etiqueta Señora Sensura-Na'in. Mostrar todas as mensagens
Mostrar mensagens com a etiqueta Señora Sensura-Na'in. Mostrar todas as mensagens

domingo, janeiro 15, 2006

Uma história de meter medo

Díli, sexta-feira, 13 de Janeiro de 2006

Era uma vez, há muito, muito tempo, num reino não tão distante, um rapazinho bem intencionado. Um dia, num dia 25 de Abril (que é a data em que no reino, esse sim distante, de onde o rapazinho da nossa história tinha vindo as pessoas boas celebram a liberdade e as pessoas más se entretêm a tramar a vida ao próximo), ele recebeu a notícia de que ia ser saneado. Ficou triste, muito, muito triste, porque o moço tinha verdadeira paixão pelo trabalho que fazia. Era professor.
Uns tempos mais tarde, andava o moço preocupado a tentar arranjar forma de continuar a trabalhar no reino que tinha adoptado como seu, encontrou na escada do sítio onde trabalhava uma senhora sua colega de instituição. Essa senhora logo fez um ar pesaroso e declarou que tinha acabado de saber – o moço não acreditou – que ele ia ser posto na rua, e, com malícia na voz, inquiriu se ele planeava ficar por aqui, talvez a trabalhar no jornal onde ele escrevia umas coisas. O moço explicou as razões pessoais pelas quais não poderia viver só com um salário timorense. A senhora retorquiu então «Mas se vieres aqui dar uma cadeira» - ela era a Chefe “ali” - «já podes ganhar mais uns tostões!...». O rapazinho, que era ingénuo mas não era parvo, percebeu que a senhora estava a gozar com ele. Isso aborreceu-o mais ainda porque, como todos os colegas, já tinha ouvido milhentas vezes a senhora gabar-se de como era uma herdeira rica e como oferecia o dinheiro que ganhava ali a uma instituição de caridade timorense. O moço não achava muita piada que ela, não precisando de dinheiro, se divertisse a gozar com os pobres. Principalmente sendo ele o pobre em questão no presente caso. O moço decidiu naquele momento que se alguma vez escrevesse um romance ela apareceria com um papel semelhante ao do Homem do Sobretudo nos quadros do Professor nos “Capitães da Areia”. E já tinha nome para ela, dado por outrem, mas que se enquadrava no espírito da coisa: Vestidu Boot.
A senhora Vestidu Boot tinha nessa época como companheira de folguedos uma senhora que lá no reino natal se divertia a manejar cordelinhos, qual titereiro, de uma vasta rede de professores, professorzinhos e professorzões espalhados pelo mundo. Tinha também por função decidir sobre as notícias que eram autorizadas na gazeta que era proclamada aos quatro ventos pelo arauto do reino. Ora por essa altura andavam os escribas da tal gazeta a recolher depoimentos dos colegas do rapazinho da nossa história e dele próprio sobre o que é que eles afinal andavam por ali a fazer. Na manhã de um dia triste – eram todos tristes os dias desta outra senhora – ela decidiu cortar da tal gazeta todas as referências ao trabalho do nosso rapazinho bem intencionado. Tinha visto na véspera a versão em desenhos animados do “Animal Farm” de George Orwell e ficara encantada com as técnicas estalinistas de reescrita da História. Era afinal uma excelente ideia apagar da fotografia os membros do Comité Central caídos em desgraça aos olhos do(a) Grande Líder Todo(a) Poderoso(a). Quando o rapazinho leu a gazeta, onde o seu nome não aparecia, não ficou surpreendido – ele tinha lido Orwell. Essa outra senhora ficaria para a posteridade com o nome de Senhora Dona Do Lápis Azul Da Censura.
O rapazinho da nossa história andava a ler o Diário de Miguel Torga e numa entrada datada de Coimbra, 13 de Novembro de 1940, encontrou: “Tenho a impressão de que certas pessoas, se soubessem exactamente o que são e o que valem na verdade, endoideciam./ De que, se no intervalo da embófia e da importância, pudessem descer ao fundo do poço e ver a pobreza franciscana que lá vai, pediam a Deus que as metesse pela terra dentro.”

ADVERTÊNCIA: Esta é evidentemente uma história de ficção; citando Paco Ignacio Taibo II na Nota do Autor do belíssimo livro “Cuatro Manos” (1990): «Qualquer semelhança com a realidade é culpa da realidade que, por certo, como dizia Paco Urondo, cada vez se está a pôr mais esquisita.» *
Qualquer leitor moderadamente cínico sabe que “de boas intenções está o Inferno cheio” e qualquer leitor razoavelmente atento aos discursos dos governantes do reino natal do rapazinho da história deveria saber que as instituições de tal reino não colocam em posições de chefia pessoas como a Senhora Dona Do Lápis Azul Da Censura e a Senhora Vestidu Boot.

*Tradução de Viale Moutinho (Difel, 1994). O texto original em língua espanhola diz: “Cualquier parecido con la realidad es culpa de la realidad; que por cierto, como decía Paco Urondo, cada vez se está poniendo más rara.


Dili, sesta-feira, dia 13 fulan-Janeiru 2006

Hori uluk, hori wa'in, iha reinu ida ne'ebé ladún dook, iha labarik-mane ida ho laran-di'ak no intensaun di'ak. Loron ida, iha loron-25 fulan-Abríl (iha data ne'e maka iha reinu seluk, ida-ne'e dook loos, ne'ebé labarik-mane husi ita-nia istória mai husi ne'ebá, ema laran-di'ak selebra liberdade no ema laran-aat pasa sira-nia tempu buka de'it jeitu atu halo aat ba ema sira seluk), nia simu notísia katak ema sei duni-sai nia husi ninia serbisu. Ne'e halo nia sai laran-kraik, laran-kraik tebetebes, tanba mane foin-sa'e ne'e hadomi loos serbisu ne'ebé nia halo. Nia profesór ida.
Tempu balu tan ba oin, mane foin-sa'e ne'e hala'o hela ninia moris ho fuan-taridu buka hela jeitu atu bele kontinua serbisu iha reinu ne'ebé nia konsidera ona hanesan mós ninian, nia hetan iha eskada iha ninia serbisu-fatin señora ida ne'ebé mós serbisu iha ninia instituisaun. Señora ne'e halo kedas jeitu hanesan ema ne'ebé laran-todan no hatete katak nia foin hatene – mane foin-sa'e la fiar – katak mane ne'e sei lakon serbisu, no, ho jeitu hanesan lia-soen no laran-makerek, señora husu se nia iha planu atu kontinua nafatin iha-ne'e, kala hodi serbisu iha jornál ne'ebé nia toman hakerek testu balu. Mane foin-sa'e ne'e esplika razaun privadu familiár ninian tanbasá maka nia sei la bele hala'o nia moris ho saláriu hanesan timoroan sira baibain manán fulafulan. Señora entaun hatán «Maibé se ó mai hanorin dixiplina ida iha-ne'e» - señora ne'e maka Xefe “iha-ne'ebá” - «ó sei bele manán doit balu tan!...». Labarik-mane, ne'ebé ema ho laran-simples maibé la'ós ema beik, komprende katak señora ne'e goza hela nia. Ne'e halo nia raan-nakali liu tan, tanba hanesan mós kolega sira hotu, mane foin-sa'e ne'e rona tiha ona dala rihun ba rihun señora ne'e gaba an tanba nia erdeira rikasu no nia oferese osan ne'ebé nia manán iha-ne'ebá ba instituisaun-karidade timoroan sira-nian. Mane foin-sa'e ne'e ladún sente kómiku katak feto ne'e, tanba la presiza osan, gosta buka kontente liuhosi goza ema kiak. Liuliu tanba iha kazu ida-ne'e nia rasik maka mane-kiak. Mane foin-sa'e deside iha momentu ne'ebá kedas katak se loron ida nia sei hakerek romanse ida señora ne'e sei mosu iha istória ho papél hanesan “Homem do Sobretudo” [Mane ho Kazaku Naruk] nian iha pintura husi “Professor” iha livru “Capitães da Areia”. No nia iha ona naran ba feto ne'e, ke ema seluk maka tau tiha, maibé iha relasaun loos ho situasaun ne'e: Vestidu Boot.
Señora Vestidu Boot iha otas ne'ebá iha nu'udar maluk ba ninia halimar señora ida ne'ebé iha reinu ne'ebé sira moris bá pasa nia tempu hodi buka kontente kaer talin, hanesan fali boneku-na'in, ba rede luan ho profesór, profesór-ki'ik no profesór-boot barak namkari iha mundu. Nia knaar mós atu deside kona-ba notísia ne'ebé sei simu autorizasaun atu mosu iha jornál ne'ebé manu-ain reinu nian fó-sai kari iha anin. Ne'ebe iha tempu ne'ebá hakerek-na'in jornál ne'e nian buka hela lia-menon no informasaun husi labarik-mane iha ita-nia istória nia kolega sira no husi labarik-mane ne'e rasik kona-ba saida maka afinál sira halo hela iha-ne'ebá. Iha dadeer husi loron triste ida – señora seluk ne'e nia loron hotu-hotu triste – señora ne'e deside atu riska-sai husi jornál ne'e fraze hotu-hotu ne'ebé temi serbisu halo husi ita-nia labarik-mane ho laran-di'ak no intensaun di'ak. Iha loron antes señora seluk ne'e foin haree versaun ho dezeñu-animadu husi “Animal Farm” husi George Orwell no nia sai kontente loos ho téknika estalinista hodi hakerek filafali Istória. Nia hanoin katak ne'e ideia di'ak tebes atu hamoos husi fotografia membru sira Komité Sentrál nian ne'ebé la kona ona Ukun-Na'in Boboot nia laran. Bainhira labarik-mane lee jornál, ne'ebé ninia naran la mosu, nia la hakfodak – uluk nia lee tiha ona Orwell. Señora seluk ne'e sei sai koñesida iha futuru ho naran Señora Sensura-Na'in.
Iha tempu ne'ebá labarik-mane husi ita-nia istória lee hela “Diário” husi Miguel Torga no iha testu ho data husi Koimbra, dia-13 fulan-Novembru 1940, nia hetan: “Ha'u sente katak ema balu, se sira hatene loloos sira an oinsá no sira vale saida-loos, sira sei sai bulak./ Katak, se iha intervalu husi sira-nia foti an no halo an, sira bele tun ba posu nia kidun no haree loloos oinsá maka sira iha-ne'ebá la vale buat ida, sira sei husu ba Maromak atu hatama-hasubar sira iha rai okos.” [Tradusaun ha'u-nian]

AVIZU: Konserteza, ne'e istória-fiksaun ida; ha'u temi Paco Ignacio Taibo II nia Nota husi Autór iha livru furak tebes “Cuatro Manos” (1990): «Se iha buat ruma ne'ebé hanesan realidade karik, entaun ne'e tanba realidade mak sala; ne'e duni, hanesan Paco Urondo dehan, realidade sai eskizita liu tan ba beibeik.» *
Naran leitór ida ne'ebé síniku uitoan hatene katak “de boas intenções está o Inferno cheio” [Infernu nakonu ho ema ho intensaun di'ak] no naran leitór ida ne'ebé fó atensaun uitoan ba diskursu husi ukun-na'in sira iha reinu ne'ebé labarik-mane iha ita-nia istória moris iha-ne'ebá iha obrigasaun hodi hatene katak instituisaun sira iha reinu ne'ebá la hili atu sai xefe ema hanesan Señora Sensura-Na'in no Señora Vestidu Boot.

*Tradusaun ami-nian. Testu orijinál iha lian españól dehan: “Cualquier parecido con la realidad es culpa de la realidad; que por cierto, como decía Paco Urondo, cada vez se está poniendo más rara.

sábado, janeiro 07, 2006

chuva

Díli, 7 de Janeiro de 2006

Chove na casa onde eu moro. Isto pode parecer pouco significativo, há outras casas em Timor nas quais chove, porém essas casas não custaram o balúrdio que esta custou à Cooperação Portuguesa. E não vale a pena procurar justificações sem pés nem cabeça, invocando a falta de profissionalismo dos trabalhadores timorenses. É verdade que os padrões de qualidade da mão-de-obra local ainda deixam muito a desejar, mas na casa onde vivi antes durante três anos e meio nunca choveu, e também foi (re)construída por uma instituição portuguesa. Muitos amigos meus timorenses moram em casas onde não chove, apesar de algumas serem construções muito modestas.
É triste quando os responsáveis se acomodam e se limitam a procurar desculpas para a mediocridade em vez de procurarem soluções...

Ontem o meu computador portátil esteve quase a dar o berro. Sobreaquecimento. Os quartos destas casas são cubículos quentes mais apropriados para pôr prisioneiros em regime de isolamento do que para albergar professores de quem se espera produtividade no trabalho, e os aparelhos de ar condicionado estão quase todos avariados. Comprei uma ventoinha grande e ontem estive com ela nas mãos apontada para o computador para o arrefecer.
Tirando este tipo de pormenores de logística, continuo muito feliz com o meu trabalho. E não me esqueço que a instituição ao serviço da qual me encontro me contratou quando as forças das trevas lideradas pela Dona Do Lápis Azul Da Censura se erguiam para me tramar. Alguns poderosos não gostam dos pequenos que dizem a verdade...
Enfim, como cantava o cantor de intervenção português Zeca Afonso:

Quando a corja topa da janela
O que faz falta
Quando o pão que comes sabe a merda
O que faz falta
O que faz falta é avisar a malta
O que faz falta
O que faz falta é avisar a malta
O que faz falta
Quando nunca a noite foi dormida
O que faz falta
Quando a raiva nunca foi vencida
O que faz falta
O que faz falta é animar a malta
O que faz falta
O que faz falta é acordar a malta
O que faz falta
Quando nunca a infância teve infância
O que faz falta
Quando sabes que vai haver dança
O que faz falta
O que faz falta é animar a malta
O que faz falta
O que faz falta é empurrar a malta
O que faz falta
Quando um cão te morde a canela
O que faz falta
Quando a esquina há sempre uma cabeça
O que faz falta
O que faz falta é animar a malta
O que faz falta
O que faz falta é empurrar a malta
O que faz falta
Quando um homem dorme na valeta
O que faz falta
Quando dizem que isto é tudo treta
O que faz falta
O que faz falta é agitar a malta
O que faz falta
O que faz falta é libertar a malta
O que faz falta
Se o patrão não vai com duas loas
O que faz falta
Se o fascista conspira na sombra
O que faz falta
O que faz falta é avisar a malta
O que faz falta
O que faz falta é dar poder a malta
O que faz falta


Dili, 7 Janeiru 2006

Udan tama iha uma-laran iha uma ne'ebé ha'u hela bá. Ne'e bele haree hanesan buat ida ladún importante, iha uma seluk tan iha Timór ne'ebé udan tama iha laran, maibé uma hirak-ne'e la kusta folin karun paramate hanesan folin ne'ebé Kooperasaun Portugeza selu ba uma ne'e. No lalika buka esplikasaun la hun la dikin, hodi temi serbisu-na'in timoroan sira-nia profisionalizmu ne'ebé la iha. Tebes katak kualidade maun-de-obra iha-ne'e seidauk di'ak, maibé iha uma ne'ebé uluk ha'u hela bá durante tinan tolu ho balun nunka udan iha uma-laran, no uma ne'e mós instituisaun portugeza ida maka harii (fila fali). Ha'u-nia belun timoroan barak hela iha uma ne'ebé udan la tama iha laran, maski uma sira-ne'e balu kiak de'it.
Ne'e buat triste bainhira makaer sira tuur iha sira-nia kadeira no la hanoin problema sira-ne'e no buka de'it justifikasaun ba hahalok ladi'ak ka beik envezde buka solusaun...

Horisehik ha'u-nia komputadór portatil besik atu sai aat tiha. Manas demais. Kuartu sira iha uma sira-ne'e hanesan kaixa ki'ikoan ne'ebé di'ak liu atu hatama ema-dadur iha rejime mesamesak (izolamentu) duké atu sai hela-fatin ba profesór sira-ne'ebé tuir loloos tenke bele serbisu ho di'ak, no mákina ár-kondisionadu kuaze hotu iha-ne'e aat tiha. Ha'u sosa tiha ona ventuiña boot ida no horisehik ha'u kaer nia iha liman fila ba komputadór hodi halo nia malirin fali.
Selae ba pormenór lojístika nian hanesan ne'e, ha'u kontinua haksolok tebes ho ha'u-nia serbisu. No ha'u la haluha katak instituisaun ne'ebé ha'u serbisu daudaun ba sira kontrata ha'u bainhira kbiit nakukun nian, ne'ebé Señora Sensura-Na'in maka ukun, hamriik hodi halo aat mai ha'u. Ema-Boot balu la gosta ema-ki'ik ne'ebé ko'alia lia-loos...
Enfín, hanesan kantadór-intervensaun portugés Zeca Afonso uluk hananu:

[kantiga ne'e kanta ho lia-portugés – ha'u só tradús nia liafuan ne'e ba tetun ba timoroan sira hotu atu bele komprende]

Bainhira ema aat sira haree husi janela
Saida maka presiza
Bainhira paun ne'ebé ó han nia gostu hanesan teen
Saida maka presiza
Saida maka presiza maka aviza ema sira
Saida maka presiza
Saida maka presiza maka aviza ema sira
Saida maka presiza
Bainhira nunka bele toba-dukur iha rai-kalan
Saida maka presiza
Bainhira nunka bele halakon sentimentu hirus
Saida maka presiza
Saida maka presiza maka fó-neon ba ema sira
Saida maka presiza
Saida maka presiza maka hadeer ema sira
Saida maka presiza
Bainhira labarik nunka bele moris hanesan labarik
Saida maka presiza
Bainhira ó hatene katak buat ruma atu akontese
Saida maka presiza
Saida maka presiza maka fó-neon ba ema sira
Saida maka presiza
Saida maka presiza maka dudu ema sira
Saida maka presiza
Bainhira asu ida tata ó-nia ain
Saida maka presiza
Bainhira iha dalan-sikun sempre iha ulun-fatuk ida hafuhu
Saida maka presiza
Saida maka presiza maka fó-neon ba ema sira
Saida maka presiza
Saida maka presiza maka dudu ema sira
Saida maka presiza
Bainhira mane ida toba iha valeta-kuak
Saida maka presiza
Bainhira sira dehan katak buat sira-ne'e hotu ko'alia leet de'it
Saida maka presiza
Saida maka presiza maka book ema sira-nia hanoin
Saida maka presiza
Saida maka presiza maka liberta ema sira
Saida maka presiza
Se patraun la muda an ho liafuan-hahi'i ida ka rua
Saida maka presiza
Se faxista halo konspirasaun subar iha mahon
Saida maka presiza
Saida maka presiza maka aviza ema sira
Saida maka presiza
Saida maka presiza maka fó kbiit ba ema sira
Saida maka presiza